Boxið og fleira sem við burðumst með

Hér fyrir neðan sést verk sem ég vann sem verkefni í myndlistarskóla þegar ég var að læra keramikhönnun, einhvern tímann í kringum 2012.

Verkefnið fólst í að túlka „boxið“.

Hvað er box?

Ég byrjaði á því að kafa ofan í sjálfa hugmyndina „Hvað er box?“ Hvar byrjar það og hvar endar það? Er box innan boxins eða jafnvel utan þess? Hversu stórt er boxið í raun?

Fljótlega fór ég að horfa á boxið út frá okkur sjálfum, bæði heimspekilega og líffræðilega. Líkaminn sem box og áran í kringum hann. Þá vaknaði næsta spurning; hversu langt teygir áran, eða boxið, sig? Og hvað gerist þegar áran mín skarast við áru annarra?

Þegar rýmið í kringum okkur fer að skarast, förum við að hafa áhrif hvert á annað – skynjunarlega, líkamlega og tilfinningalega.

Þegar árur mætast

Þetta birtist kannski skýrast þegar við hittum annað fólk. Við annaðhvort „smellum“ við manneskjuna eða það myndast núningur eins og andstæðir pólar segla. En hvað veldur því að við finnum andúð gagnvart einni manneskju en ekki annarri þegar árur skarast?

Ef manneskja sem maður samsvarar sig ekki við læðist inn fyrir orkusviðið, verður nærvera hennar sífellt óþægilegri eftir því sem hún dvelur þar lengur. Hún er komin inn í rýmið þitt, boxið þitt. Sama gildir hins vegar ekki um manneskju sem þú smellur við, nærveran hennar verður hlý, þægileg og notaleg. Snerting og nánd umbreytast jafnvel í ást og væntumþykju.

Cosmosið sem box

Þarna kviknar hugmyndin um að cosmosið sjálft væri boxið okkar og að það væri í raun óskilgreint hversu stórt það er.

Það sem lætur okkur líða vel viljum við halda nærri okkur. Vernda. Safna. Varðveita hið jákvæða.En það sem við upplifum sem neikvætt, vont eða íþyngjandi viljum við forðast. Eyða. Brjóta niður. Koma sem lengst í burtu frá okkur.

Minningakúla og hreinsunareldur

Útkoman varð minningabox eða öllu heldur kúla, því hver segir að box þurfi skýrar línur? Samhliða varð til hreinsunareldkar.

Ég hef alla tíð notast mikið við táknfræði í verkum mínum. Kúlan sjálf ber í sér tákn eilífðarinnar – miðju alheimsins. Eldkarið ber hins vegar tákn verndarpúka sem eiga að fæla burt illa anda.

Hugmyndin er einföld, en þung: Þú skrifar niður allt það neikvæða sem angrar þig. Það sem kvelur, nagar þig og heldur þér föstum í viðjum óttans. Þú skrifar það niður, kveikir í því og eyðir því úr eigin hugarkosmosi.

Kúlan er hins vegar ætluð fyrir það sem þú vilt varðveita, dýpstu hugsanir, leyndarmál og tilfinningar, allt það sem erfitt er að segja, þar sem kjarkinn skortir til að segja upphátt. Baukur góðra minninga.

Þegar jarðvist þinni lýkur mega erfingjar brjóta kúluna og lesa skilaboðin sem eftir standa, eða halda áfram að safna því jákvæða og bæta í minningabaukinn.

Þögnin sem vani

Að skapa þetta verk tók gríðarlega á sálina. Ég grét oftar en einu sinni í ferlinu. Bara tilhugsunin um að nota verkið var þung. Og er það enn.

En hvers vegna er það svona erfitt?

Æska mín var mótuð af erfiðum aðstæðum og áföllum. Tilfinningar áttu ekki heima uppi á borðum og voru helst bældar niður. Skoðunum haldið niðri í þögninni. Frá barnsaldri lærði ég að þögnin væri betri en tjáningin, lygi betri en sannleikur, því honum var oftast mætt með tortryggni, kaldhæðni eða jafnvel reiði sama hversu saklaust.

Jafnvel enn í dag er samfélagið þannig að fólki er gert að halda skoðunum fyrir sig ef þær samræmast ekki ráðandi viðhorfum. Geðheilbrigði mætir oft skilningsleysi. Tilfinningar eru tabú. Þetta endurspeglast kannski best í aukinni tíðni kulnunar og sjálfsvíga, aukinni neyslu þunglyndislyfja eða annarra vímugjafa. Þar sem þjónusta og úrræði eru af skornum skammti vegna fjárskorts.

Fjórtán ár af þögn

Minningakúlan stendur enn í dag á áberandi stað á vinnustofunni minni sem áminning.

Nú eru liðin fjórtán ár. Ég hef ekki skrifað einn einasta staf á blað og sett í kúluna.

Og það er í raun kjarni málsins í dag.

Ég hugsa reglulega: „Núna gerirðu það. Skrifar niður. Setur í kúluna eða brennir burt það sem tekur dýrmætt pláss í sálinni.“

En oftar en ekki klökkna ég um leið og ég fer að hugsa um hvað ég ætti að skrifa. Augun fyllast. Líkaminn bregst við. Og ég bakka. Af óskiljanlegri ástæðu kem ég þessu ekki frá mér.

Þetta kvelur mig.

Í kjölfarið spyr maður sig. Hvað er að mér? Er eitthvað raunverulega að? Er ég einhverfur? Siðblindur? Eða er ég einfaldlega ekki að fatta eitthvað, ekki að lesa salinn?

Það er sagt að sá sem er geðveikur viti það ekki sjálfur. Þýðir það að ég sé að missa af einhverju augljósu?

Ég veit það ekki.

Vegferð án lokapunkts

En ég veit að ég er kominn af stað í leit að svörum. Í þeirri vegferð hef ég lært að tjá tilfinningar mínar betur. Huga að eigin geðheilsu, rækta sálina og sýna henni mildi. Og oftar en ekki kemst maður að því að allir eru í sama báti, allir að glíma við eitthvað. Bældar tilfinningar, brostnar vonir, skerta sjálfsmynd. Allir að berjast við sína púka á einn eða annan hátt, undir álagi samfélagsins og brenglaðrar heimsmyndar þess.

Ég veit líka að það verður enginn lokapunktur í þessari sjálfskoðun. Þetta er ævilangt verkefni: að takast á við, skilja, finna jafnvægi og vonandi, að lokum, sátt.

En ofar öllu skulum við muna að vera góð hvert við annað. Sýna skilning og umburðarlyndi. Flest okkar eru einfaldlega að reyna okkar besta í þessu lífi – að reyna að fylla boxið af gleði og góðum minningum.

Ást og friður,

Óli